Atatürk'ün Türkçeleştirdiği 35 Matematik Terimi: Üçgen, Açı, Teğetin Hikayesi

Mustafa Kemal Atatürk yalnızca dahi bir askeri kumandan ve cumhuriyetin kurucusu bir devlet adamı değil; aynı zamanda Türk milletinin zihinsel prangalarını kırarak onu akıl ve bilimin evrensel aydınlığına kavuşturan büyük bir dil ve bilim devrimcisidir. Osmanlı İmparatorluğu'nun son yüzyılında medreselerde ve rüştiyelerde okutulan matematik dersleri, Arapça ve Farsça kökenli ağdalı ıstılahların anlaşılmazlığı yüzünden öğrenciler için birer işkenceye ve anlamsız bir ezber yığınına dönüşmüştü. Bir Türk çocuğunun "müselles-i mütesâviyü'l-adlâ" veya "zâviyetân-ı mütekābile" gibi tekerlemeleri andıran kalıpları ezberlemeden bir şeklin alanını veya açısını kavraması fiilen imkansızdı.

Harf İnkılabı ile okuryazarlık seferberliğini başlatan, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu ile milli hafızayı ayağa kaldıran Atatürk; 1936 yılının son aylarında Dolmabahçe Sarayı'na çekilerek geceler boyu bizzat kendi el yazısıyla Geometri adlı bir başucu eseri kaleme almıştır. Bugün ilkokuldan üniversite amfilerine kadar her Türk yurttaşının kullandığı üçgen, açı, teğet, taban, boyut, çap, yarıçap, uzay, düşey, yatay, yay, kiriş, artı ve eksi sözcüklerinin mimarı bizzat Atatürk'tür. Bu kapsamlı araştırmada; Geometri kitabının yazılış serüvenini, Sivas Lisesi'nde yaşanan tarihi tebeşir dersini, Atatürk'ün türettiği 35 temel matematik teriminin etimolojik tablosunu ve dil devriminin bilimsel zeminini eksiksiz inceliyoruz.

Dolmabahçe Sarayı ve Geometri Kitabının Doğuşu

Cumhuriyet'in ilk yıllarında eğitim alanında 430 Sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve 1353 Sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile devrim niteliğinde adımlar atılmıştı. Ancak ders kitaplarındaki bilimsel kavramlar hala eski Osmanlı Türkçesinin anlaşılması güç sözcükleriyle doluydu. Matematik dersi, genç nesillere mantık ve analitik düşünme becerisi kazandırmak yerine, anlamı unutulmuş Arapça kuralları ezberletmeye çalışıyordu.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 1936 yılının sonbaharında Dolmabahçe Sarayı'nda Fransız matematikçi ve pedagogların kitaplarını incelemeye başladı. Fransızca geometri kitaplarındaki triangle, angle, tangente gibi açık ve yalın terimleri Türk dilinin öz kökleriyle karşılaştırdı. 'Üç' sayısından üçgen, 'açmak' fiilinden açı, 'değmek' fiilinden teğet, 'kesmek' fiilinden kesen, 'boy' kökünden boyut sözcüklerini türetti. 44 sayfalık bu küçük geometri kitabı, 1937 yılı başında Kültür Bakanlığı (Millî Eğitim Bakanlığı) tarafından imzasız olarak basıldı. Atatürk, eseri kendi adıyla yayımlatmayarak "geometri öğretenlere ve bu konuda kitap yazacaklara kılavuz olmak üzere" Türk millî eğitimine hediye etti.

Sivas Lisesi ve Tarihi Tebeşir Dersi

Atatürk'ün türettiği terimlerin sınıflarda nasıl bir devrim yarattığına dair en canlı tanıklık, 13 Kasım 1937 tarihinde Sivas Lisesi'nde yaşandı. Millî Mücadele'nin en kritik dönemeçlerinden olan 1919 Sivas Kongresi'nin toplandığı tarihi binayı ziyaret eden Cumhurbaşkanı Atatürk, 9-A sınıfının hendese (geometri) dersine girdi.

Tahtada hendese muallimi Ömer Bey, bir kız öğrenciyi kaldırmış ve ters açıları anlatmasını istiyordu. Öğrenci tahtaya çizilen şekle bakarak "zâviyetân-ı mütekābile" ve "hatt-ı müvâzî" gibi kavramları söylemekte zorlanıyor, dili dönmüyor ve mahcup bir şekilde susuyordu. Durumu dikkatle izleyen Atatürk, ayağa kalkarak tahtaya doğru yürüdü ve şu tarihi sözleri söyledi:

"Bu anlaşılmaz Arapça terimlerle çocuklara ders öğretilemez! Bu terimler Türk çocuklarının zihnini açmak yerine köreltir. Tebeşiri veriniz!"

Atatürk tebeşiri alarak tahtaya bir üçgen çizdi. Açılara a, b, c harflerini koyarak iki paralel doğrunun kestiği ters açıları gösterdi. "Çocuklar, buna müselles değil üçgen diyeceğiz. Açılan iki çizginin arasındaki mesafeye de zaviye değil, açı diyeceğiz" diyerek konuyu baştan sona duru ve pürüzsüz Türkçesiyle anlattı. Dakikalar önce bocalamakta olan kız öğrenci tahtaya yeniden kalkarak teoremi baştan sona kusursuz biçimde ispatladı. Bu an, Türk eğitim tarihinin en parlak anlarından biri olarak hafızalara kazındı.

Türkçeleştirilen Terimler Karşılaştırma Matrisi

Aşağıdaki sözlük tablosu; Atatürk'ün 1937 Geometri kitabında türettiği 35 temel matematik ve geometri teriminin eski Osmanlıca/Arapça karşılıklarını, Türkçe köklerini ve güncel bilimsel anlamlarını sunmaktadır:

Dil Devriminin Felsefesi ve Morfoloji

Atatürk'ün terim türetme metodolojisi incelendiğinde, rastgele sözcük uydurma yerine son derece disiplinli ve bilimsel bir dilbilgisi (morfoloji) süzgeci kullandığı görülür:

• Eylemin Özünü Yakalama: Örneğin Fransızca tangente kelimesi 'dokunmak' fiilinden türemiştir. Atatürk bunu Türkçenin öz kökü olan 'değmek' fiilinden değet → teğet biçiminde kurmuştur.
• Çokgen Ekini Standartlaştırma: Çok kenarlı şekiller için Moğolca ve Eski Türkçe bağdaşıkları bulunan -gen ekini sistemleştirmiştir (üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen, çokgen).
• Somut Görsel İpuçları: Kavis yerine Türkün milli silahı olan okun yayını yay; oku fırlatan kirişi ise çemberin iki ucunu birleştiren doğruya kiriş yaparak soyut matematiği somutlaştırmıştır.

Atatürk'ün kültür ve eğitim devrimleri hakkında daha derin okuma yapmak için sitemizdeki Harf İnkılabı İncelemesi, Cumhuriyet Devrimleri Kataloğu ve Kemalist Kavramlar Sözlüğü sayfalarımızı ziyaret edebilirsiniz.

Atatürk'ün Bilim ve Dil Üzerine Direktifleri

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Türk milletinin çağdaş uygarlık seviyesinin üzerine çıkabilmesinin tek yolunun kendi diliyle bilim yapmaktan geçtiğini defaatle vurgulamıştır:

"Türk dili, dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil şuurla işlensin. Ülkesini, yüksek istiklalini korumasını bilen Türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır." (1930)

"Dünyada her şey için; medeniyet için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir. İlim ve fennin haricinde mürşit aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir." (22 Eylül 1924, Samsun Öğretmenler Birliği)