Sözlük

İstila eden, bir memleketi zorla, haksızlıkla ve askeri güçle ele geçiren işgalci yabancı devlet veya güç.

Başkası için kötülük dileyen, düşmanlık besleyen, haset ve husumet güden çevre veya odaklar.

İleri derecede yoksulluk, çaresizlik, sefalet ve maddi imkânsızlıklar içinde tükenmiş olma hali.

Uygun olmayan, elverişsiz, amaca ve başarıya ulaşmayı zorlaştıran olumsuz şartlar bütünü.

Şartlar, koşullar, bir olayın veya durumun içinde cereyan ettiği maddi ve manevi ortam.

Çevresinde olup biten büyük tehlikelerin, hıyanetlerin farkında olmama, aymazlık, uyuşukluk ve basiretsizlik durumu.

Doğru yoldan, hakikatten, adaletten ve millet menfaatinden sapma; sapkınlık, yanlış istikamete yönelme.

Vatanına, milletine, devletine ve mukaddes emanetine kasıtlı olarak ihanet etme, hainlik yapma suçu.

Zorla, baskıyla, cebir ve askeri kuvvet kullanarak, rıza hilafına yapılan müdahale.

Doğru yolu gösteren kılavuz, rehber, irfan ve akıl ışığıyla yol aydınlatan önder.

Belirme, ortaya çıkma, görünme, somut olarak kendini gösterme.

Gelecek zaman, istikbal, yarınlar.

Aralıksız, durmaksızın, sürekli ve kesintisiz olarak.

Gelişme, açılıp serpilme, olgunlaşma, yeteneklerini ortaya koyarak büyüme.

Başarı, hedefe ulaşma, zorlukları yenerek zafer ve netice elde etme.

Doğuştan gelen, yaradılış icabı olan, tabiatında ve karakterinde var olan özsel nitelik.

Aynı çağda yaşayan, çağdaş, asrın gereklerine ve medeniyet seviyesine uygun olan.

İlerleme, yükselme, maddi ve manevi sahada medeni olarak ileri adımlar atma.

Kavram, zihinde beliren soyut ya da somut fikir, anlayış.

Hazırlık yapma, önceden tedbir alma, bir iş veya mücadele için gerekli şartları hazırlama.

Savaş halindeki iki tarafın silahları geçici olarak susturduğu resmi ateşkes belgesi ve protokolü.

Haller, durumlar, bir vakanın veya toplumun içinde bulunduğu genel vaziyet.

Milli Yemin. Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde (28 Ocak 1920) kabul edilen, Türkiye'nin parçalanamaz milli sınırlarını ve kapitülasyonsuz tam bağımsızlığını ilan eden kurucu manifesto.

Milli Kuvvetler. Mondros sonrası ordusu dağıtılan Türk milletinin işgalci güçlere ve ayrılıkçı çetelere karşı bölgesel olarak kurduğu sivil ve milis direniş birlikleri.

Temsil Kurulu. Erzurum Kongresi'nde doğup Sivas Kongresi'nde tüm vatanı temsil yetkisi kazanan, 23 Nisan 1920'de TBMM açılana kadar Milli Mücadele'yi fiilen idare eden milli hükümet organı.

Milli Egemenlik. Yönetme ve yasa koyma erkinin hiçbir şahsa, hanedana veya sınıfa ait olmayıp doğrudan doğruya millete ait olması kurucu ilkesi.

Hakların Savunulması. İşgallere ve azınlık iddialarına karşı Türk milletinin meşru, tarihi ve hukuki haklarını korumak amacıyla kurulan cemiyetlerin ortak adı.

Yüce Kapı. Osmanlı Devleti'nde sadrazamlık (başbakanlık) makamını ve imparatorluk hükümet merkezini temsil eden tarihi kavram.

Hükümet / Bakanlar Kurulu. TBMM bünyesinde bakanlık görevini yürüten ve Meclis tarafından tek tek seçilen yürütme organı.

Osmanlı İmparatorluğu'nda halkın seçtiği milletvekillerinden oluşan parlamento meclisi. 16 Mart 1920'de İngilizlerce basılarak lağvedilmiştir.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e devreden, idari yargı uyuşmazlıklarını ve kamu davalarını karara bağlayan yüksek mahkeme ve danışma organı.

Hilafet Ordusu. İstanbul Hükümeti ve Damat Ferit Paşa tarafından İngilizlerin desteğiyle Kuvâ-yi Milliye'yi boğmak için kurulan hain askeri teşkilat.

Temel Devlet Teşkilatı Kanunu. 20 Ocak 1921 tarihli 85 sayılı Kanun ve ardından 20 Nisan 1924 tarihli 491 sayılı Cumhuriyet Anayasası.

Öğretim Birliği Kanunu. 3 Mart 1924 tarihli 430 sayılı Kanun. Ülkedeki tüm medreseleri kapatıp eğitim kurumlarını Maarif Vekaleti'ne bağlayan laik devrim kanunu.

Osmanlı'daki Din İşleri ve Vakıflar Bakanlığı. 3 Mart 1924 tarihli 429 sayılı Kanun ile kaldırılarak Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.

Osmanlı döneminde Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında fıkıh kurallarına dayanılarak hazırlanan dini medeni kanun. Kadın haklarını ve çağdaş ticareti karşılayamamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu'nun 1876 tarihli ilk ve tek meşrutiyet anayasası. Padişaha Meclis'i kapatma ve sürgün yetkisi veren teokratik-monarşik metin.

Osmanlı vergi toplama hakkının mültezim adı verilen şahıslara ihale ile satılması feodal sistemi. Köylüyü soyan adaletsiz vergi düzeni.

Devletlerarası ilişkilerde karşılıklılık ilkesi. Bir devletin diğerine gösterdiği muamele ve tanıdığı hakkın aynısını talep etmesi.

Milli Yükümlülükler. Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından 7-8 Ağustos 1921'de çıkarılan 10 maddelik topyekun seferberlik kararları.

Çizgisel savunma taktiği. Askeri cephe hattının bir noktasından kırılması halinde tüm cephenin geriye çekilmesini öngören klasik savunma doktrini.

Alan ve yüzey savunması doktrini. Cephenin tek bir hattına bağlı kalmaksızın vatanın her karış toprağını ayrı bir savunma kalesi kabul eden modern askeri strateji.

Düzenli ordu kurallarına uymayan, gerilla taktikleri, çete baskınları, pusular ve vur-kaç yöntemleriyle yürütülen halk direniş savaşı.

Askeri geri çekilme. Düşman karşısında taktik veya zorunlu olarak mevziiyi terk edip daha güvenli bir hatta çekilme manevrası.

Askeri cephenin veya ordunun sağ ya da sol kanadı.

Taktik, muharebe meydanında kuvvetlerin sevk ve idare edilmesi sanatı.

Genel Borçlar İdaresi. Osmanlı Devleti'nin dış borçlarını tahsil etmek için 1881 Muharrem Kararnamesi ile alacaklı emperyalist devletlerin kurduğu mali vesayet teşkilatı.

Yabancı devletlere ve vatandaşlarına Osmanlı topraklarında tanınan tek taraflı adli, mali, ticari ve gümrük imtiyazları ve muafiyetler bütünü.

Osmanlı'da köylünün ürettiği tarımsal mahsul üzerinden %10 (bazen %20-30) oranında ayni olarak zorla alınan feodal vergi türü.

Bir ülkenin kendi limanları ve karasuları arasında yük ve yolcu taşıma hakkının yalnızca kendi bayrağını taşıyan gemilere ait olması egemenlik ilkesi.

Ekonomi Andı. 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde kabul edilen, yabancı tekellere karşı milli sanayiyi ve yerli üretimi emreden kurucu iktisat manifestosu.

Tekel sistemi. Belirli bir malın üretim, ithalat veya satış hakkının tek bir kuruma (devlete veya imtiyazlı şirkete) ait olması durumu.

I. Dünya Savaşı sonrasında cemiyet-i akvam tarafından kendi kendini yönetemeyeceği iddia edilen milletlerin emperyalist devletlerin vesayeti altına sokulması sömürgecilik modeli.

Genelge. Bir makamın emrindeki kişi ve teşkilatlara bir konuda izlenecek yolu, emir ve direktifleri bildiren resmi tebligat.

Bir teşkilatın, hükümetin veya siyasi hareketin görüşlerini, hedeflerini ve programını kamuoyuna açıkladığı resmi bildiri.

Osmanlı Devleti'nde sadrazamlık (başvezirlik/başbakanlık) makamı ve dairesi.

Bir konuyu incelemek, rapor hazırlamak veya karar almak üzere Meclis veya kamu kuruluşu bünyesinde kurulan ihtisas komisyonu.

Bir hükümdarın veya teokratik monarşinin idaresi altında yaşayan, vatandaşlık haklarına değil sadakat borcuna sahip kul/uyruk zümresi.

Hükümler, kanun maddeleri, hukuki kurallar ve ilkeler bütünü.

Bir sözleşmeyi, antlaşmayı veya meclisi hukuken bozma, sona erdirme ve dağıtma işlemi.

İki veya daha fazla taraf arasında şartları belirlenen resmi sözleşme ve akit metni.

Altı Doğu İli. Mondros Mütarekesi'nin 24. maddesinde geçen ve Ermenistan devleti kurdurulmak istenen altı vilayet (Erzurum, Van, Elazığ, Diyarbakır, Bitlis, Sivas).

Bir kanunu, makamı veya hukuki düzeni resmen yürürlükten kaldırma, hükümsüz bırakma ve varlığına son verme işlemi.

İslam dünyasında peygamberin ardılı sıfatıyla hem dini hem de siyasi-monarşik egemenliği tek elde toplayan teokratik yönetim kurumu.

Egemenliğin tek bir hanedan ve hükümdarın (padişah/sultan) şahsında toplandığı, babadan oğula geçen monarşik yönetim biçimi.

Hiçbir anayasa, meclis ve kanun kuralı tanımayan, tek bir kişinin keyfi iradesine, sansür ve baskısına dayanan mutlakiyetçi yönetim.

Devletin yasalarının, yargısının ve idaresinin dinsel dogmalara ve ruhban sınıfının yorumlarına dayandırıldığı yönetim sistemi.

Devlet düzeninin, yasaların ve kamu kurumlarının dini dogmalardan arındırılarak akla ve bilime dayandırılması; tüm yurttaşların inanç ve vicdan özgürlüğünün eşit güvenceye alınması.

Doğruluğu deney, bilim, akıl ve eleştiriye kapalı tutulan, sorgulanmaksızın körü körüne kabul edilmesi emredilen katı inanç veya önerme.

Toplumu aklın, bilimin ve cumhuriyetin çağdaş kazanımlarından geriye götürerek ortaçağ dinsel ve feodal düzenine döndürme çabası; gericilik.

Bir fikre, inanca veya geleneğe akıl ve mantık kurallarını yok sayarak körü körüne, saldırganca ve bağnazca bağlanma durumu.

Akla, mantığa, pozitif bilime ve hakiki dine aykırı olan, halk arasında yayılmış asılsız uydurma inanç ve masallar.

Gerçek olmayan, akıl ve ilim karşısında temelsiz, hukuken ve ahlaken geçersiz ve hükümsüz olan.

Osmanlı eğitim sisteminde sıbyan mektebinden sonra gelen ve ortaokul derecesinde eğitim veren okul.

Osmanlı Devleti'nde rüştiyeden sonra öğrencileri yükseköğretime veya harp okullarına hazırlayan yedi yıllık ortaöğretim kurumu; lise.

Osmanlı Devleti'nde Tanzimat sonrası Fransız lise sistemine (Lycée) göre kurulan ve modern dillerde eğitim veren seçkin devlet liseleri.

Fenler ve bilimler evi anlamına gelen, Osmanlı Devleti'nin ilk modern yükseköğretim kurumu; üniversite.

Bir toplumun bilgi, görgü, kültür ve terbiyesini geliştiren eğitim ve öğretim teşkilatının tamamı; milli eğitim.

Eğitim kurumlarında müfredata bağlı olarak yürütülen ders verme, öğretme ve yetiştirme eylemlerinin tümü.

Öğrencilere ilim, ahlak ve kültür aktaran, onları geleceğe hazırlayan eğitimci erkek öğretmen.

Kız ve erkek çocukların eğitiminde görev alan kadın öğretmen.

Geleneksel İslam toplumunda dini ve şer'i esaslara göre ders veren, pozitif bilimlerden kopmuş eski eğitim kurumu.

Bir tarikatın mensuplarının toplandığı, zikir ve dini ayinler icra ettiği dinsel yapı ve merkez.

Şehirlerin kenarlarında veya kırsalda bulunan, tekkeye bağlı daha küçük çaplı dinsel toplanma hücresi veya dergâh.

1. Ortak bir siyasal program etrafında örgütlenmiş siyasi parti; 2. Askeriyede tümen büyüklüğündeki kıta.

Halk tarafından parlamentoda kendi adına yasama yetkisi kullanmak üzere seçilen milletvekili.

Savaş planlarını hazırlayan, askeri operasyonları sevk ve idare eden kurmay heyeti; Genelkurmay.

Bir devletin diğer yabancı devletlerle yürüttüğü diplomatik ve siyasi ilişkileri yöneten bakanlık.

Ülke içindeki mülki idareyi, kamu düzenini ve emniyet işlerini düzenleyen bakanlık.

Toplumun refahına, kalkınmasına ve ulaşımına yararlı bayındırlık işleri; demiryolları, limanlar ve yollar inşası dairesi.

Bütün yurttaşların sınıf, mezhep, zümre ve cinsiyet farkı gözetilmeksizin kanunlar önünde eşit olması ilkesi.

Yurttaşlar ve toplum kesimleri arasında milli ve insani bağlarla tesis edilen samimi kardeşlik duygusu.

Bireyin başkalarının haklarına tecavüz etmeksizin kendi aklıyla karar verebilmesi ve keyfi baskılara maruz kalmaması hali; özgürlük.

Zorbalıkla, baskıyla veya gayrimeşru güç kullanarak başkaları üzerinde egemenlik ve otorite kurma eylemi.

Olayların iç yüzünü kavrama, tehlikeleri önceden sezme, doğruyu yanlıştan ayırt eden ileri görüşlülük ve sağduyu.

İnsanın kendi varlığını, milletini, sorumluluklarını ve çevresini doğru kavrama yeteneği; bilinç.

İnsanın ailesini, yurdunu, milletini ve mukaddes değerlerini koruma hususundaki asil gayreti ve yurtseverlik duyarlılığı.

Kişinin kendi şahsi menfaatinden, rahatından veya hakkından vatan ve millet uğruna vazgeçmesi; özveri.

Büyük acılar, yenilgiler ve felaketler karşısında sarsılmama, dik durma ve dayanıklılık gösterme azmi.

Aksine, sanılanın tamamen tersine olarak.

Bundan dolayı, bu nedenden ötürü, bu sebeple, sonuç olarak.

Gerçekten, işin doğrusuna bakılırsa, hakikaten.

Örneğin, bu meyanda, cümlesinden olarak, kısaca.

Bununla birlikte, durum böyleyken, ne var ki, yine de.

Özellikle, en başta, her şeyden fazla olarak.

Nokta, çizgi, yüzey ve hacimlerin ölçü ve özelliklerini inceleyen uzay hesabı bilimi; geometri.

Sayılar, formüller, nicelikler ve mantıksal bağıntılar bilimi; matematik.

Birbirini kesen üç doğru çizginin oluşturduğu üç açılı ve üç kenarlı geometrik şekil; üçgen.

1. Bir geometrik şekli çevreleyen dış hat çizgisi veya çevre uzunluğu; 2. İnsanın içinde yaşadığı çevre veya ortam.

Henüz eyleme ve pratiğe dökülmemiş olan kuramlar, teorik prensipler ve soyut düşünceler.

Teorik bilgilerin ve planların sahada fiilen icra edilmesi, somut uygulamaya dönüştürülmesi.

Bir kimsenin doğuştan getirdiği kavrayış, yetenek ve bir mesleği veya ilmi öğrenme kabiliyeti.

Savaş ve çatışma halinin sona ermesi, milletler ve toplumlar arasında tesis edilen barış düzeni.

İki veya daha çok bağımsız devlet arasında hak ve yükümlülükleri belirleyen resmi uluslararası antlaşma.

Tarafların birbirine verdikleri sözleri ve taahhüt ettikleri şartları içeren resmi sözleşme ve antlaşma vesikası.

Savaş meydanında ordunun dağılması, tam bir bozguna uğraması ve ağır yenilgi alması hali.

Osmanlı Devleti'nde padişahın tuğrasını taşıyan ve kanun hükmünde olan resmi yazılı buyruğu.

İslam hukukuna göre yetkili bir müftü veya şeyhülislam tarafından bir meselenin şer'i hükmünü açıklayan resmi belge.

Osmanlı İmparatorluğu'nda padişahtan sonra devletin en yüksek yürütme makamında bulunan başvezir; başbakan.

Osmanlı toplumunda askeri veya idari sınıfa dahil olmayan, ziraat ve ticaretle uğraşıp devlete vergi ödeyen halk kitleleri.

Bir meclise veya göreve halkın oyu ile temsilci seçme eylemi; seçim süreci.

Bir yerden bir yere taşınması mümkün olmayan mülk; arsa, arazi, bina ve köşk gibi taşınmaz mallar.

Metinde veya konuşmada daha önce adı geçmiş, anılmış, zikredilmiş olan.

Bir iş kurmak, üretim yapmak ve iktisadi faaliyete girişmek için sermaye ve emek bir araya getiren girişimci kimse.

Bir kurumun, rejimin veya kuralın temellerinin atılıp yerleşmesi, kalıcı hale gelip kökleşmesi.

Deney ve gözlemle doğrulanabilen, olgusal, bilimsel ve yapıcı nitelik taşıyan; pozitif.

Olumsuz, engelleyici, yıkıcı sonuçlar doğuran veya geriye çeken tutum.

Hükümdarın yetkilerinin yazılı bir anayasa (Kânûn-ı Esâsî) ve halkın seçtiği parlamento ile sınırlandırıldığı anayasal monarşi rejimi.

Osmanlı Mebusan Meclisi yanında yer alan, üyeleri padişah tarafından ömür boyu tayin edilen soylular senatosu.

I. Dünya Savaşı sonrasında bağımsız yaşayamayacağı öne sürülen milletlerin Milletler Cemiyeti adına büyük emperyalist devletlerin vesayetine verilmesi sistemi.

Yürürlükteki bütün kanun, tüzük ve yönetmeliklerin toplandığı resmi devlet külliyatı; temel yasa kuralı.

Kurtuluş Savaşı sırasında cepheden kaçışları, asker kaçaklarını ve firarları önlemek amacıyla 11 Eylül 1920'de TBMM tarafından çıkarılan sert yasa.

Milli Mücadele sırasında isyanları, casuslukları, firarları ve daha sonra devrimlere karşı kalkışılan gerici hareketleri bastırmak için kurulan olağanüstü ihtilal mahkemeleri.

Bir milletin tarih boyunca ürettiği dil, ahlak, estetik, musiki, gelenek ve manevi değerlerinin tamamı; milli öz kültür.

İnsanlığın bilim, teknik, hukuk, felsefe ve sanat alanında ulaştığı ortak ve evrensel ilerleme seviyesi; uygarlık.

Ulaşılmak istenen en yüksek ahlaki, siyasi ve toplumsal hedef; ülkü, ideal.

Ağırbaşlılık, şahsiyetli duruş, onurunu çiğnetmeme ve haysiyetini muhafaza etme vasfı.

Büyük ve zor bir gayeye ulaşmak için gösterilen olağanüstü çaba, gayret ve çalışma azmi.

Bir kurumdaki veya toplumdaki zararlı, çağ dışı ve işlevsiz kalmış unsurları temizleme ve arındırma hareketi.

Ortak bir dava veya düşmana karşı devletler veya siyasal gruplar arasında akdedilen sözleşme ve güç birliği.

Uzlaşma, anlaşma; I. Dünya Savaşı'nda İngiltere, Fransa ve Rusya'nın oluşturduğu işgalci devletler bloku.

Düşmanı mevzilerinden sökmek ve imha etmek amacıyla başlatılan kapsamlı hücum ve saldırı harekâtı.

Vatan toprağını, canı ve milli hakları korumak için saldırgan düşmana karşı gösterilen meşru direnme ve savunma.

Vatandaşın veya mebusun oy sandığında ya da mecliste kendi iradesini beyan ettiği oy tercihi.

Bir kuvvete, zorbalığa veya işgale boyun eğmeyip karşı durma, ayak direme; direniş gücü.