Kadınlara Seçme ve Seçilme Hakkı: 5 Aralık 1934 Devrimi Tüm Detaylarıyla

Türk Kadın Devriminin Felsefi Temelleri ve Atatürk'ün Vizyonu

Osmanlı İmparatorluğu'nun geleneksel hukuk ve toplum düzeninde kadın; nüfus sayımlarında dahi sayılmayan, mirasta yarım pay alan, mahkemelerde şahitliği iki kadına bir erkek şeklinde kabul edilen ve siyasal hiçbir hakkı bulunmayan ikincil bir tebaa konumundaydı. Kurtuluş Savaşı'nda cepheye sırtında mermi taşıyan, İnebolu'dan Kastamonu dağlarına cephane sevk eden Şerife Bacıların, Halide Ediblerin ve Gördesli Makbulelerin fedakarlığı, Cumhuriyetin kurucu aklında silinmez bir yer etmiştir.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 21 Mart 1923'te Konya Hilal-i Ahmer (Kızılay) Kadınlar Şubesi'nde yaptığı tarihi konuşmada bu borcu şu sözlerle dile getirmiştir: "Dünyada hiçbir milletin kadını, ben Anadolu kadınından fazla çalıştım, milletimi kurtuluşa ve zafere götürmekte Anadolu kadınından daha fazla gayret gösterdim diyemez. Erkeklerimizin teşkil ettiği ordunun hayat kaynaklarını kadınlarımız işletmiştir... Çift süren, tarlayı eken, ormandan odunu getiren, mahsulleri pazara götürerek paraya çeviren, aile ocaklarının dumanını tüttüren ve bütün bunlarla beraber sırtıyla, kağnısıyla cephenin mermisini taşıyan hep onlar, hep o asil, o fedakar, o ilahi Anadolu kadını olmuştur" (Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II, s. 151).

Siyasal Hakların Üç Aşamalı Gelişimi: 1930, 1933 ve 1934

Cumhuriyet, kadın devrimini tek bir hamlede değil; toplumsal zihniyeti hazırlayarak ve pedagojik aşamalarla inşa etmiştir:

• Birinci Aşama - Belediye Seçimleri (3 Nisan 1930): 1580 Sayılı Belediye Kanunu'nun kabul edilmesiyle Türk kadınlarına ilk kez belediye meclislerine seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır (Düstur, 3. Tertip, Cilt 11, s. 289). Bu hak sayesinde Sadiye Hanım, Artvin Yusufeli'nin Kılıçkaya beldesinde Türkiye'nin ilk kadın belediye başkanı seçilmiştir.
• İkinci Aşama - Muhtarlık Seçimleri (26 Ekim 1933): 2295 Sayılı Kanun ile Köy Kanunu'nun 20. maddesi değiştirilmiş; kadınların köy ihtiyar heyetlerine ve muhtarlığa seçilme hakkı yasalaşmıştır. Aydın'ın Çine ilçesi Demirdere köyünde Gül Esim (Gülkız Übbül) Hanım, 500 oy alarak Türkiye'nin ilk kadın muhtarı olmuştur.
• Üçüncü Aşama - TBMM Milletvekilliği (5 Aralık 1934): Sürecin zirvesi olarak 2598 Sayılı Kanun ile kadınlar doğrudan milletvekili seçme ve seçilme hakkına kavuşmuştur.

5 Aralık 1934 Tarihi TBMM Oturumu ve 2598 Sayılı Kanun

5 Aralık 1934 Perşembe günü TBMM, İsmet Paşa (İnönü) ve 191 milletvekilinin ortak imzasıyla sunulan anayasa değişikliği teklifini müzakere etmek üzere toplandı. Başbakan İsmet Paşa kürsüye çıkarak şu tarihi konuşmayı yaptı: "Türk kadını, memleketin kurtuluşu ve kuruluşu için canını feda etmiştir. Bu kanun, ona bir lütuf değil; hakkı olan mevkiin teslim edilmesidir. Türk kadını Meclis kürsüsünde milletin mukadderatına ortak olacaktır" (TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem IV, Cilt 25, s. 81).

Oylamaya katılan 258 mebusun tamamının oybirliğiyle kabul edilen 2598 Sayılı Teşkilât-ı Esasîye Kanununun 10 ve 11 inci Maddelerinin Tebdiline Dair Kanun ile Anayasa metni şu şekilde değiştirilmiştir:

• Madde 10: "Yirmi iki yaşını bitiren kadın, erkek her Türk mebus intihap etmek (seçmek) hakkını haizdir."
• Madde 11: "Otuz yaşını bitiren kadın, erkek her Türk mebus intihap olunmak (seçilmek) hakkını haizdir."

1935 Seçimleri ve Meclis'e Giren İlk 18 Kadın Milletvekili

Kanunun yürürlüğe girmesinin ardından yapılan 8 Şubat 1935 genel seçimlerinde, Türk kadını ilk kez TBMM için sandık başına gitmiştir. Seçimler neticesinde 17 kadın milletvekili doğrudan Meclis'e girmiş; Çankırı ara seçimiyle bu sayı 18'e ulaşmıştır:

Meclis sıralarına oturan ilk kadın milletvekillerimiz: Mebrure Gönenç (Afyonkarahisar), Sabiha Gökçül Erbay (Balıkesir), Şekibe İnsel (Bursa), Huriye Öniz Baha (Diyarbakır), Fatma Memik (Edirne), Nakiye Elgün (Erzurum), Fakihe Öymen (Ankara), Ferruh Güpgüp (Kayseri), Bahire Bediş Morova (Konya), Mihri Pektaş (Malatya), Meliha Ulaş (Samsun), Esma Nayman (Seyhan), Sabiha Görkey (Sivas), Seniha Hızal (Trabzon), Benal Nevzat İstar Arıman (İzmir), Türkan Örs Baştuğ (Antalya), Hatı Çırpan / Satı Kadın (Ankara) ve ara seçimle Hatice Özgener (Çankırı)'dır.

Kazan köyünden çiftçi bir köylü kadını olan Satı Kadın'ın Meclis kürsüsüne çıkması, cumhuriyetin halkçılık ilkesinin ve sınıf farkı gözetmeyen eşit yurttaşlık ülküsünün tüm dünyayı büyüleyen en somut abidesi olmuştur.

Dünya Ülkeleri ile Karşılaştırmalı Hak Kazanım Matrisi

Türkiye Cumhuriyeti'nin kadın hakları konusundaki devrimci sıçramasını dünya tarihi perspektifinden gösteren karşılaştırma tablosu:

Birincil Kaynakça ve Zabıt Cerideleri