29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Ne Zaman İlan Edildi? Tarihçesi ve Önemi
- Cumhuriyet, 29 Ekim 1923'te TBMM'de kabul edilen 364 Sayılı Kanun ile oybirliğiyle ilan edildi.
- Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 158 mebusun oybirliğiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
- 19 Nisan 1925 tarihli 628 Sayılı Kanun ile 29 Ekim yurt içinde ve dış temsilciliklerde resmi Milli Bayram kabul edildi.
- 29 Ekim 1933'te Atatürk, Ankara Hipodromu'nda cumhuriyetin vizyon belgesi olan Onuncu Yıl Nutku'nu okudu.
- 1981 tarihli 2429 Sayılı Kanun uyarınca 29 Ekim, Türkiye Cumhuriyeti'nin tek ve en büyük ulusal bayramıdır.
29 Ekim 1923'te 364 Sayılı Kanun ile doğan; 19 Nisan 1925 tarihli 628 Sayılı Kanun ile resmi bayram kimliği kazanan Türkiye Cumhuriyeti'nin en büyük milli bayramının tüm anayasal ve tarihi ayrıntıları.
Cumhuriyet Fazilettir ve Milli Egemenlik
29 Ekim, Türk milletinin bin yıllık tarihinde tebaalıktan hür yurttaşlığa, saray vesayetinden kayıtsız şartsız milli egemenliğe geçtiği en şerefli gündür. Mustafa Kemal Atatürk'ün ifadesiyle 'Cumhuriyet, ahlaki fazilete dayanan bir idaredir. Cumhuriyet fazilettir. Sultanlık, korku ve tehdide dayanan bir idaredir' (Afyonkarahisar Konuşması, 14 Ekim 1925; Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II, s. 231).
Ancak yaygın bilinenin aksine; 29 Ekim'in milli bayram olarak kanunlaşması doğrudan cumhuriyetin ilan edildiği 1923 gecesi değil, bundan bir buçuk yıl sonra çıkarılan müstakil bir kanunla gerçekleşmiştir. Cumhuriyetin ilan süreci, Meclis tutanakları, 101 pare top atışı geleneği ve 628 Sayılı Kanun'un yasalaşması Türk hukuk ve devrim tarihinin en mühim safhalarındandır.
Hükümet Bunalımı ve Çankaya Kararı
1921 Anayasası'nın uyguladığı Meclis Hükümeti Sistemi'nde bakanların her biri meclis genel kurulunda tek tek gizli oyla seçiliyordu. Bu sistem, meclis içindeki çekişmeler yüzünden hükümet kurulmasını güçleştirmişti. 27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti Reisi Ali Fethi Bey istifa etti ve meclis yeni bir kabine seçemeyerek tıkandı (Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt II, s. 800-805).
Bu bunalım, Mustafa Kemal Paşa'nın kafasında yıllardır adım adım olgunlaşan cumhuriyet rejimini hayata geçirmek için beklediği tarihi fırsattı. 28 Ekim 1923 Pazar akşamı Çankaya Köşkü'nde İsmet İnönü, Kazım Özalp, Fethi Okyar, Ruşen Eşref Ünaydın ve Kemalettin Sami beylerin hazır bulunduğu masada o ölümsüz tarihi cümleyi söyledi:
'Efendiler! Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz!'— Gazi Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim 1923 gecesi, Çankaya Köşkü
Yemekten sonra Mustafa Kemal Paşa ile İsmet İnönü baş başa kalarak 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu'nun devlet şeklini belirleyen maddelerini değiştiren kanun tasarısını sabaha kadar bizzat kaleme almışlardır.
Meclis Oturumu ve Cumhuriyetin Kabulü
29 Ekim 1923 Pazartesi günü saat 18.00'de TBMM Genel Kurulu toplandı. Saat 20.30'da Anayasa Komisyonu Başkanı Yunus Nadi Bey'in okuduğu kanun teklifi, mebusların 'Yaşasın Cumhuriyet!' nidaları ve sürekli alkışlarıyla oybirliğiyle kabul edildi (TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem II, Cilt 3, s. 90-98).
Kabul edilen 364 Sayılı Kanun ile Türk devletinin rejimi anayasal olarak tescillendi (Ceride-i Resmiye, 30 Ekim 1923, Sayı: 43):
- Madde 1: 'Türkiye Devleti'nin şekl-i hükümeti, Cumhuriyettir.'
- Madde 2: 'Türkiye Devleti'nin resmi lisanı Türkçedir.'
- Madde 4: 'Türkiye Reisicumhuru, Türkiye Büyük Millet Meclisi Heyet-i Umumiyesi tarafından ve kendi azası arasından bir intihap devresi için intihap olunur.'
Kanunun kabulünün hemen ardından yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde, oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Ankara Mebusu Gazi Mustafa Kemal Paşa oybirliğiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Atatürk teşekkür konuşmasını şu tarihi sözlerle noktalamıştır: 'Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır!'
Aynı gece saat 20.30'dan itibaren Ankara Kalesi'nden başlayarak yurdun her vilayetinde 101 pare top atışı yapılmış; sokaklara dökülen halk meşaleler ve bayraklarla cumhuriyetin doğuşunu kutlamıştır.
Cumhuriyet Bayramının Resmileşmesi ve Yasal Düzenleme
29 Ekim 1924 günü, cumhuriyetin birinci yıldönümünde halk ve ordu kendiliğinden sokaklara dökülerek törenler yapmış, ancak ortada henüz kanuni bir 'milli bayram' düzenlemesi bulunmuyordu. Bu eksikliği gidermek üzere Hariciye Vekaleti bir kanun layihası hazırlayarak meclise sundu.
TBMM Genel Kurulu'nda görüşülen teklif, 19 Nisan 1925 tarihinde kabul edilerek 628 Sayılı '29 Teşrinevvel Gününün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun' adıyla yasalaşmıştır (Resmi Gazete, 2 Mayıs 1925, Sayı: 87).
'Madde 1: Türkiye dahil ve haricinde Devlet namına yapılacak bayram merasimi, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilan edildiği 29 Teşrinevvel günüdür.'— 628 Sayılı Kanun Metni
Böylece 29 Ekim, Türkiye Devleti'nin hem yurt içinde hem de dış temsilciliklerinde kutlanacak en büyük bayramı olarak tescil edilmiştir. İlk resmi devlet töreni ise 29 Ekim 1925 tarihinde icra edilmiştir.
Onuncu Yıl Kutlamaları ve Büyük Nutuk
Cumhuriyet Bayramı tarihinin en görkemli ve kurucu hafızaya en derin iz bırakan kutlaması 29 Ekim 1933 tarihindeki Onuncu Yıl kutlamalarıdır. TBMM, 11 Haziran 1933 tarihinde çıkardığı 2305 Sayılı Kanun ile kutlamaların üç gün üç gece sürmesini kararlaştırmıştır.
29 Ekim 1933 sabahı Ankara Hipodromu'nda toplanan halkın karşısına çıkan Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Türk tarihinin en büyük hitabet şaheseri olan Onuncu Yıl Nutku'nu okumuştur:
'Türk Milleti! Kurtuluş Savaşı'na başladığımızın 15'inci yılındayız. Bugün cumhuriyetimizin 10'uncu yılını doldurduğu en büyük bayramdır. Kutlu olsun!... Az zamanda çok ve büyük işler yaptık. Bu işlerin en büyüğü, temeli Türk kahramanlığı ve yüksek Türk kültürü olan Türkiye Cumhuriyeti'dir... Türk milleti çalışkandır! Türk milleti zekidir!... Ne mutlu Türküm diyene!'— Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 29 Ekim 1933 (Onuncu Yıl Nutku)
Bu kutlamalar esnasında bestelenen Onuncu Yıl Marşı ilk kez seslendirilmiş ve cumhuriyet aydınlanmasının simgesi haline gelmiştir.
Cumhuriyet ve Bayram Hukuku Analitik Matrisi
Aşağıdaki analitik matris; Cumhuriyetin ilanı, bayram olarak kabulü ve anayasal gelişim sürecindeki temel yasal basamakları özetlemektedir:
| Hukuki Düzenleme | Kabul Tarihi | Kanun Numarası | Resmi Gazete / Düstur | Kurumsal Hüküm ve İçerik |
|---|---|---|---|---|
| Cumhuriyetin İlanı | 29 Ekim 1923 | 364 Sayılı Kanun | Ceride-i Resmiye, Sayı: 43 | Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyet olarak ilan edildi; ilk Cumhurbaşkanı seçildi. |
| Milli Bayram Kabulü | 19 Nisan 1925 | 628 Sayılı Kanun | Resmi Gazete, Sayı: 87 | 29 Ekim günü yurt içinde ve yurt dışında Devlet namına resmi Milli Bayram ilan edildi. |
| Onuncu Yıl Kutlaması | 11 Haziran 1933 | 2305 Sayılı Kanun | Resmi Gazete, Sayı: 2431 | Kutlamalar 3 gün milli bayram yapıldı; Onuncu Yıl Nutku ve Marşı tarihe geçti. |
| Ulusal Bayramlar Kanunu | 17 Mart 1981 | 2429 Sayılı Kanun | Resmi Gazete, Sayı: 17284 | 29 Ekim, Türkiye Cumhuriyeti'nin tek 'Ulusal Bayramı' olarak tescillendi. |
Cumhuriyet ne zaman ilan edilmiş ve ilk Cumhurbaşkanı kim seçilmiştir?
Cumhuriyet, 29 Ekim 1923 Pazartesi akşamı saat 20.30'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kabul ettiği 364 Sayılı Kanun ile resmen ilan edilmiştir. Aynı oturumda yapılan gizli oylamaya katılan 158 mebusun tamamının oybirliğiyle Ankara Mebusu Gazi Mustafa Kemal Paşa Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
29 Ekim hangi kanunla resmi 'Milli Bayram' ilan edilmiştir?
Cumhuriyetin ilanı ilk olarak 29 Ekim 1924'te 101 pare top atışıyla anılmış; ancak resmi bayram statüsü Dışişleri Bakanlığı'nın teklifiyle hazırlanan ve 19 Nisan 1925 tarihinde TBMM tarafından kabul edilen 628 Sayılı '29 Teşrinevvel Gününün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun' ile verilmiştir. Kanun 2 Mayıs 1925 tarihli ve 87 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
Cumhuriyetin ilan edildiği gece neden 101 pare top atılmıştır?
Osmanlı döneminde padişahın tahta çıkışı geleneksel olarak 101 pare top atışıyla duyurulurdu. 29 Ekim 1923 gecesi cumhuriyet ilan edilir edilmez Ankara ve ardından tüm yurtta 101 pare top atışı yapılmış; bu sembolik jestle artık egemenliğin tek bir sultana değil, bizzat millete ait olduğu ilan edilmiştir.
Onuncu Yıl Nutku ne zaman ve nerede okunmuştur?
Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyetin 10. yıl kutlamalarının yapıldığı 29 Ekim 1933 tarihinde Ankara Hipodromu'nda yüz binlerce yurttaşın ve dünya basınının huzurunda tarihi Onuncu Yıl Nutku'nu bizzat okumuştur. 'Türk milleti çalışkandır, Türk milleti zekidir' ve 'Ne mutlu Türküm diyene!' vecizeleri bu nutukta tarihe geçmiştir.
Cumhuriyet Bayramı kutlamalarında 'Gece Fener Alayları' geleneği nasıl başlamıştır?
628 Sayılı Kanun'un kabulünden itibaren 29 Ekim akşamları gençlerin, izcilerin ve yurttaşların ellerinde meşalelerle sokaklarda yürüyerek cumhuriyet marşları söylemesi devlet töreni protokolüne dahil edilmiş ve cumhuriyet aydınlanmasını simgeleyen sivil bir milli ritüele dönüşmüştür.
Birincil Kaynakça ve Kanun Metinleri
- T.C. Resmi Gazete Arşivi — 364 Sayılı Kanun, 628 Sayılı Kanun ve 2429 Sayılı Kanun Metinleri.
- TBMM Zabıt Ceridesi — İkinci İntihap Devresi, Cilt 3, 29 Ekim 1923 Tarihli 43. İnikat Zabıtları.
- Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (1919-1927), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Prof. Dr. Şerafettin Turan, Türk Devrim Tarihi: 3. Kitap Yeni Türkiye'nin Oluşumu, Bilgi Yayınevi.