Hastalığın Seyri ve Dolmabahçe'ye Nakil
Mustafa Kemal Atatürk'ün sağlığı, 1937 yılının sonlarından itibaren yoğun çalışma temposu, cephelerde geçen yıpratıcı yıllar ve uykusuz geceler sebebiyle bozulmaya başlamıştı. 1938 yılı başında Yalova Termal tesislerinde dinlenirken karaciğer rahatsızlığı (siroz) teşhisi konuldu. Ancak Atatürk, kendi sağlığından önce Hatay meselesini görüyordu. Fransız mandaterliğindeki Hatay'ın Türkiye'ye katılması için diplomatik baskı kurmak amacıyla, doktorların mutlak istirahat uyarılarına rağmen Mayıs 1938'de Adana ve Mersin'e geçerek askeri birlikleri bizzat denetledi (Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Pozitif Yayınları, s. 542).
Bu seyahat hastalığını ağırlaştırdı. Temmuz 1938'de Savarona yatında dinlenen Atatürk, havaların soğuması ve sağlık durumunun kritikleşmesi üzerine 5 Eylül 1938'de Dolmabahçe Sarayı'na nakledildi.
5 Eylül 1938 Tarihli El Yazısı Vasiyetname
Atatürk, Dolmabahçe'ye geçtiği günün akşamında büyük bir soğukkanlılıkla kütüphane masasına oturdu ve kendi el yazısıyla altı maddelik vasiyetnamesini kaleme aldı:
"Malik olduğum bütün nukut ve hisse senetleriyle Çankaya'daki menkul ve gayrimenkul emvalimi Cumhuriyet Halk Partisi'ne terk ve vasiyet ediyorum. Her sene nemadan mütebaki miktar yarı yarıya Türk Tarih ve Dil Kurumlarına tahsis edilecektir." (Atatürk'ün Vasiyetnamesi, 5 Eylül 1938, Noter Tasdikli Suret).
Atatürk bu vasiyetle; kurduğu iki büyük bilim kalesi olan Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nu devlet bütçesine veya siyasi iktidarların lütfuna muhtaç olmaktan çıkarmış; İş Bankası hisse gelirleriyle mali bağımsızlıklarını sonsuza dek garanti altına almıştır.
Hatay Meselesi ve Son Enerjinin Sarfı
Hastalığının en ızdıraplı anlarında dahi Başbakan Celal Bayar ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'ı kabul ederek Hatay'daki son gelişmeleri sormuştur. "Hatay benim şahsi meselemdir. Şerefim üzerine söz verdim, Hatay vatana katılacaktır" diyen Gazi, Hatay Devleti'nin kuruluşunu ve Türk askerinin Hatay'a girişini yatağında sevinç gözyaşlarıyla öğrenmiştir (Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, s. 720).
8 Kasım Akşamı ve Son Sözler: Aleykümselam
8 Kasım 1938 Salı günü saat 18.30 sularında Atatürk'ün odasında nöbetçi doktorlar ve Genel Sekreter Hasan Rıza Soyak bulunuyordu. Atatürk ağır bir istifra nöbetinin ardından bitkin düştü. Özel doktoru Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp yatağa yaklaştı ve şefkatle:
"Dilinizi göreyim efendim..." dedi. Atatürk dilini yarıya kadar çıkardı. Doktor İrdelp: "Lütfen biraz daha uzatınız efendim" diye rica edince, Atatürk dilini tamamen içeri çekti, başını yavaşça sağ tarafa çevirdi ve gözlerini doktoruna dikerek fısıltı halinde tek bir kelime söyledi: "Aleykümselam..." (Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, s. 744; Kılıç Ali, Atatürk'ün Son Günleri, s. 112).
Bu kelime, Atatürk'ün bilinci açıkken söylediği son söz oldu. Hemen ardından derin bir komaya girdi ve vefat ettiği 10 Kasım sabahı saat 09:05'e kadar 38 saat boyunca bir daha konuşamadı.
10 Kasım Sabahı: Son Nefes ve Tutanaklar
10 Kasım sabahı saat 08.00'den itibaren nabız zayıflamaya başladı. Saat 09.00'da göğsü hızla inip kalkıyordu. Saat 09:05'te Doktor Mim Kemal Öke nabzı bulamadı. Doktor Neşet Ömer İrdelp steteskopla kalbini dinledi; gözlerini yaşlar içinde yukarı kaldırarak başını öne eğdi. Yaver Salih Bozok bir çocuk gibi hıçkırarak diz çöktü. Türk milletinin kalbi o saniyede durdu.
Atatürk'ün Son Günleri Kronoloji Matrisi
Atatürk'ün son aylarının tarihi dönüm noktalarını özetleyen analitik tablo:
| Tarih | Olay & Gelişme | Tarihsel Mahiyeti | Birincil Belge Kaynağı |
|---|---|---|---|
| 5 Eylül 1938 | Vasiyetnamenin Kaleme Alınışı | TDK ve TTK'ya miras bağımsızlığı | 6. Noterlik Tasdikli El Yazması Vasiyetname |
| 29 Ekim 1938 | Son Cumhuriyet Bayramı Mesajı | Kuleli öğrencilerinin vapur selamı | TBMM Açış Tutanakları; Celal Bayar Hitabı |
| 8 Kasım 1938 (18.30) | Son Söz: "Aleykümselam" | Komaya giriş öncesi son konuşma | Hasan Rıza Soyak ve Hekim Günlükleri |
| 10 Kasım 1938 (09.05) | Ebediyete İrtihal | Dolmabahçe Sarayı 71 No'lu Oda | Resmi Hekimler Heyeti Ölüm Raporu |
Atatürk'ün son sözü 'Aleykümselam' nereden bilinmektedir?
Bu bilgi, Atatürk'ün vefat anında başucunda bulunan ve o günün her saatini not eden Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak ile hekimlerin resmi hatıratlarında yer almaktadır. 8 Kasım 1938 saat 18.30 sularında Dr. Neşet Ömer İrdelp 'Dilinizi göreyim efendim' dediğinde Atatürk dilini çıkarmış; doktor 'Biraz daha uzatınız efendim' deyince dilini içeri çekip başını sağa çevirerek fısıltıyla 'Aleykümselam' demiştir. Bu kelimeden sonra derin komaya girmiş ve bir daha konuşamamıştır.
Atatürk vasiyetnamesini ne zaman ve nerede yazmıştır?
Atatürk vasiyetnamesini 5 Eylül 1938 Pazartesi günü Dolmabahçe Sarayı'nda kendi el yazısıyla kaleme almıştır. 6 Eylül'de Beyoğlu 6. Noteri İsmail Kunter saraya çağrılarak kapalı zarf içinde vasiyetname teslim edilmiştir.
Atatürk mal varlığını kime bırakmıştır?
Atatürk; Çankaya Köşkü'nü ve menkul mallarını İsmet İnönü'nün çocuklarının eğitimine, kız kardeşi Makbule Hanım'a ve manevi kızlarına intifa hakkı olarak bağışlamış; nakit ve İş Bankası hisse gelirlerinin yıllık nemasını ise eşit olarak Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'na bırakmıştır.
Atatürk son Cumhuriyet Bayramı'nı (29 Ekim 1938) kutlayabilmiş midir?
Atatürk hastalığı ağırlaştığı için 29 Ekim 1938'de Ankara'daki törenlere katılamamıştır. Ancak TBMM adına Başbakan Celal Bayar tarafından Meclis'te okunan tarihi 29 Ekim mesajını bizzat hazırlamış ve Dolmabahçe önünden geçen Kuleli Askeri Lisesi öğrencilerinin vapurdan söyledikleri marşları gözyaşlarıyla dinlemiştir.
Atatürk'ün son günlerinde yanındaki doktor heyeti kimlerden oluşuyordu?
Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, Prof. Dr. Mim Kemal Öke, Prof. Dr. Akil Muhtar Özden, Dr. Kamil Berk, Dr. Abravaya Marmaralı, Prof. Dr. Süreyya Hidayet Serter ve yabancı danışman hekim Prof. Dr. Fiessinger'den oluşmaktaydı.
Birincil Kaynakça ve Hatıratlar
Bu araştırmada yer alan tarihi diyaloglar, vasiyetname maddeleri ve tıbbi bültenler doğrudan görgü şahitlerinin eserlerinden derlenmiştir:
- Hasan Rıza Soyak: Atatürk'ten Hatıralar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2004.
- Kılıç Ali: Atatürk'ün Son Günleri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2007.
- Prof. Dr. Afet İnan: Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
- Salih Bozok: Yaveri Atatürk'ü Anlatıyor, Doğan Kitap, İstanbul, 2001.
- Cumhurbaşkanlığı Arşivi: 5 Eylül 1938 Tarihli El Yazısı Vasiyetname Aslı ve Noter Zabıtları, Ankara.