Milli Mücadele Kronolojisi: 1919'dan 1923'e Gün Gün Kurtuluş Savaşı

Türk İstiklal Harbinin Stratejik Mimarisi

Türk İstiklal Harbi, yalnızca işgalci emperyalist ordulara karşı kazanılmış bir askeri zafer değildir. Aynı zamanda saray ve saltanat rejiminin aczine karşı millet iradesini ayağa kaldıran, meclis eliyle ordu kurup savaş yöneten ve neticesinde modern bir cumhuriyet inşa eden emsalsiz bir meşruiyet ve hukuk mücadelesidir.

Mustafa Kemal Atatürk'ün Nutuk'ta belirttiği üzere, '1919 yılı Mayısının 19'uncu günü Samsun'a çıktım' cümlesiyle başlayan bu süreç; adım adım örülen bir teşkilatlanma stratejisine dayanır. Önce genelgelerle ulusal bilinç uyandırılmış, ardından kongrelerle bölgesel cemiyetler tek çatı altında birleştirilmiş, 23 Nisan 1920'de kurulan TBMM ile milli egemenlik kurumsallaştırılmış ve düzenli ordu ile düşman vatan topraklarından sökülüp atılmıştır.

Teşkilatlanma ve Kongreler Dönemi

Milli Mücadele'nin ilk safhası, milletin bilinçlendirilmesi ve hukuki bir meşruiyet zemini kurulması amacıyla yürütülmüştür:

• 19 Mayıs 1919: Mustafa Kemal Paşa 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla Samsun'a ayak bastı. İngiliz baskısına ve Rum çetelerine karşı ilk resmi raporlarını merkeze iletti.
• 28 Mayıs 1919 (Havza Genelgesi): İşgallerin mitinglerle protesto edilmesi ve milli heyecanın diri tutulması emredildi.
• 21/22 Haziran 1919 (Amasya Tamimi): 'Vatanın tamamiyeti, milletin istiklali tehlikededir... Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' ilkesiyle milli egemenliğe dayalı yeni devletin ihtilal manifestosu ilan edildi.
• 8/9 Temmuz 1919: Mustafa Kemal Paşa askerlik görevinden istifa ederek sivil bir yurttaş olarak mücadeleye devam edeceğini açıkladı. Kazım Karabekir Paşa'nın 'Ben ve kolordum emrinizdeyiz Paşam!' tekmili tarihi bir dönüm noktası oldu.
• 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 (Erzurum Kongresi): 'Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz' ve 'Manda ve himaye kabul olunamaz' kararları alındı. Heyet-i Temsiliye kuruldu.
• 4 – 11 Eylül 1919 (Sivas Kongresi): Anadolu ve Rumeli'deki tüm Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri tek bir çatı altında birleştirildi. Amerikan mandası kesin olarak reddedildi.
• 27 Aralık 1919: Temsil Heyeti Ankara'ya geldi. Ankara, coğrafi konumu ve demiryolu bağlantısı dolayısıyla Milli Mücadele'nin fiili karargahı oldu.
• 28 Ocak 1920 (Misak-ı Millî): Son Osmanlı Meclis-i Mebusan'ı, Mustafa Kemal'in ilkeleri doğrultusunda Misak-ı Millî'yi oybirliğiyle kabul etti.
• 16 Mart 1920: İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti, Meclis-i Mebusan basıldı ve mebuslar Malta'ya sürgüne gönderildi.

Milli Meclisin Açılışı ve Düzenli Ordunun Kuruluşu

İstanbul'un işgali üzerine Mustafa Kemal derhal harekete geçerek Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanması çağrısında bulunmuştur:

• 23 Nisan 1920: Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara'da açıldı. Mustafa Kemal Paşa Meclis Başkanı seçildi. 1 Sayılı Karar ile meclisin üstünde hiçbir kuvvet olmadığı tescil edildi.
• 29 Nisan 1920: Meclis meşruiyetini korumak amacıyla 2 Sayılı Hıyanet-i Vataniye Kanunu kabul edildi; ardından İstiklal Mahkemeleri tesis edildi.
• 10 Ağustos 1920: İstanbul Saray Hükümeti Sevr Antlaşması'nı imzaladı. TBMM 19 Ağustos 1920'de bu antlaşmayı imzalayanları vatan haini ilan etti.
• 8 Kasım 1920: Dağınık milis birlikleri sonlandırılarak Batı Cephesi Komutanlığı emrinde Düzenli Ordu'nun kurulması kararlaştırıldı.
• 20 Ocak 1921: İlk anayasa olan 85 Sayılı Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi: 'Hakimiyet bila kaydü şart milletindir.'

Meydan Muharebeleri ve Kesin Askeri Zaferler

Düzenli ordunun kurulmasının ardından Batı, Doğu ve Güney cephelerinde eş zamanlı harekatlar yürütülmüştür:

• 3 Aralık 1920: Kazım Karabekir komutasındaki Doğu Cephesi zaferiyle Ermenistan ile Gümrü Antlaşması imzalandı.
• 6 – 11 Ocak 1921 (I. İnönü Zaferi): Albay İsmet Bey komutasındaki düzenli ordu, Yunan taarruzunu durdurdu.
• 12 Mart 1921: İstiklal Marşı, Mehmet Akif Ersoy'un mısralarıyla TBMM'de milli marş olarak kabul edildi.
• 16 Mart 1921 (Moskova Antlaşması): Sovyet Rusya ile TBMM arasında imzalandı. Büyük bir devlet Misak-ı Millî'yi ilk kez tanıdı.
• 23 Mart – 1 Nisan 1921 (II. İnönü Zaferi): Yunan ordusu ikinci kez mağlup edildi. Mustafa Kemal'in İsmet Paşa'ya telgrafı: 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz!'
• 5 Ağustos 1921 (144 Sayılı Başkomutanlık Kanunu): Meclis yetkileri Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'ya devredildi.
• 7 – 8 Ağustos 1921: Ordunun ikmal ihtiyaçlarını karşılamak üzere Tekalif-i Milliye Emirleri yayımlandı.
• 23 Ağustos – 13 Eylül 1921 (Sakarya Meydan Muharebesi): 22 gün 22 gece süren savaşta Mustafa Kemal Paşa'nın askeri doktrini zaferi getirdi: 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.' Sakarya zaferi ile 238 yıllık geri çekilme son buldu.
• 19 Eylül 1921: TBMM, 153 Sayılı Kanun ile Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verdi.
• 20 Ekim 1921 (Ankara Antlaşması): Fransa TBMM ile antlaşma imzalayarak Güney Cephesi'ni tahliye etti.
• 26 Ağustos 1922: Kocatepe'den sabah saat 05:30'da topçu ateşiyle Büyük Taarruz başladı.
• 30 Ağustos 1922: Dumlupınar'da bizzat Başkomutan tarafından yönetilen Başkomutan Meydan Muharebesi ile düşman ordusu imha edildi.
• 9 Eylül 1922: Türk süvarileri İzmir'e girdi ve vatan toprakları düşman istilasından temizlendi.

Diplomatik Zafer ve Cumhuriyetin İlanı

Meydanlarda kazanılan zafer, masada uluslararası bağımsızlık belgesine dönüştürülmüştür:

• 11 Ekim 1922 (Mudanya Mütarekesi): Silahlı çatışmalar resmen sona erdi. Doğu Trakya, Boğazlar ve İstanbul diplomatik yolla kurtarıldı.
• 1 Kasım 1922: 308 Sayılı TBMM Kararı ile saltanat lağvedildi; milli iradenin tek temsilcisinin meclis olduğu tescillendi.
• 24 Temmuz 1923 (Lozan Barış Antlaşması): Sevr yırtılarak tam bağımsız, kapitülasyonsuz Türkiye Cumhuriyeti'nin tapu senedi dünyaya onaylatıldı.
• 13 Ekim 1923: 27 Sayılı Kanun ile Ankara, Türk devletinin başkenti olarak ilan edildi.
• 29 Ekim 1923: 364 Sayılı Teşkilat-ı Esasiye Kanunu Değişikliği ile Cumhuriyet resmen ilan edildi; Gazi Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

Milli Mücadele Dönüm Noktaları Kronoloji Matrisi

Aşağıdaki kapsamlı tablo, Türk İstiklal Harbi'nin en kritik askeri, hukuki ve diplomatik aşamalarını özetlemektedir: