1921 Teşkilât-ı Esâsîye Kanunu (İlk Kurucu Anayasa)
Orijinal Arşiv Başlığı: 85 Sayılı Teşkilât-ı Esâsîye Kānûnu
- Tarih ve Karargâh: 20 Ocak 1921 — Ankara (I. TBMM Taş Binası Genel Kurul Salonu)
- Hukuki Statüsü: İlk Kurucu Anayasa — İmzacı Heyet: TBMM Reisi Gazi Mustafa Kemal Paşa, Bakanlar Kurulu, I. Dönem TBMM Milletvekilleri
- Monarşi hukukuna son vererek fiilen cumhuriyet rejiminin hukuki temelini atmış; yasama ve yürütmeyi TBMM çatısı altında toplamıştır.
- Kurucu İlke: “Hâkimiyet, bilâkaydü şart milletindir. İdare usulü, halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir.”
- Hukuki Tahlil Kapsamı: Toplam 4 kurucu madde, orijinal zabıt ve anayasal miras tahlili
“Hâkimiyet, bilâkaydü şart milletindir. İdare usulü, halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir.”
1921 Anayasası Hukuk Devrimi
85 Sayılı Teşkilât-ı Esâsîye Kanunu Özellikleri- Türk anayasa tarihinin ilk yumuşak ve çerçeve anayasasıdır.
- Padişah ve halifeden hiç bahsetmeyerek monarşiyi fiilen ve hukuken işlevsiz kılmıştır.
- 29 Ekim 1923'te bu kanunun 1. maddesine "Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti cumhuriyettir" maddesi eklenmiştir.
1921 Anayasası’nın Kurucu ve İhtilalci Doğuşu
23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan TBMM, başlangıçta kurumsal bir anayasaya sahip değildi; 24 Nisan önergesiyle meclisin üstünde hiçbir gücün bulunmadığı ilan edilmişti. Ancak yeni devletin savaşı yönetebilmesi, vergi toplayabilmesi, yargı yetkisi kullanabilmesi ve uluslararası anlaşmalar yapabilmesi için kurucu bir anayasa zorunlu hale gelmişti (Prof. Dr. Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, s. 235-250).
I. İnönü Zaferi'nin hemen ardından 20 Ocak 1921 tarihinde 85 sayılı Teşkilât-ı Esâsîye Kanunu kabul edilmiştir. 23 maddelik bu devrimci metin, Osmanlı monarşi anayasası olan 1876 Kanun-ı Esasi'yi açıkça ilga etmemiş; ancak egemenliği kayıtsız şartsız millete devrederek padişah ve halifeyi fiilen anayasa dışı bırakmıştır (TBMM Zabıt Ceridesi Cilt 7, s. 370-385).
“Hâkimiyet Milletindir” Hükmünün Devrimsel Anlamı
Gazi Mustafa Kemal Paşa meclisteki muhafazakar mebusların tepkisini çekmemek için padişah ve hilafet kurumunu doğrudan feshetmemiş; ancak 1. maddeye "Hâkimiyet bilâkaydü şart milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir" hükmünü koyarak monarşiyi hukuken boşa düşürmüştür.
Savaş koşulları nedeniyle anayasada yargı maddesi düzenlenmemiş; olağanüstü dönem ihtiyacı İstiklal Mahkemeleri ve Hıyanet-i Vataniye Kanunu ile meclis denetiminde çözülmüştür.
Günümüz Türkçesiyle Eksiksiz Tam Metin
Orijinal Zabıt Ceridesi ve Dönemin Türkçe Transkripsiyonu
Meclis Hükümeti ve Kuvvetler Birliği Sistemi
Egemenlik Kayıtsız Şartsız Milletindir
Yasama ve Yürütmenin TBMM'de Toplanması
Türkiye Devleti ve TBMM Hükümeti
Meclis Başkanı Hükümetin de Başkanıdır
1876 Kanun-ı Esasi ile 1921 Anayasası Karşılaştırma Matrisi
| Anayasal Alan | 1876 Kanun-ı Esasi (Monarşi) | 1921 Teşkilât-ı Esâsîye (Cumhuriyet Çekirdeği) |
|---|---|---|
| Egemenliğin Sahibi | Osmanlı hanedanı ve padişah (Kutsal ve sorumsuz) | Kayıtsız şartsız Türk milleti |
| Hükümet Sistemi | Padişaha karşı sorumlu Heyet-i Vükela | TBMM içinden seçilen ve meclise sorumlu Meclis Hükümeti |
| Devletin Adı | Devlet-i Aliyye-i Osmaniye | Türkiye Devleti |
| Meclisi Fesih Yetkisi | Padişah istediği zaman meclisi tatil veya feshedebilir | Meclis kendini ancak kendi kararıyla yenileyebilir |
Belgeyi İmzalayan ve Şekillendiren Tarihi Şahsiyetler
Gazi Mustafa Kemal Paşa
TBMM BaşkanıAnayasanın hazırlanmasını yönetmiş, meclis içindeki hizipleri milli egemenlik etrafında birleştirmiştir.
Yunus Nadi Bey (Abalıoğlu)
Anayasa Komisyonu BaşkanıTarihi anayasa tasarısını meclis genel kuruluna sunmuş ve savunmuştur.
1921 Anayasası neden bu kadar kısa ve özdür?
Savaş koşullarında çıkarıldığı için yalnızca acil devlet teşkilatlanmasını ve egemenliğin meclise ait olduğunu düzenleyen 23 maddelik bir "çerçeve anayasa" olarak hazırlanmıştır.
1876 Kanun-ı Esasi ne zaman yürürlükten kalkmıştır?
1921 Anayasası 1876 Anayasası'nı açıkça lağvetmemiş, çelişmeyen maddelerinin uygulanabileceği varsayılmıştır. 20 Nisan 1924 tarihli 491 sayılı Anayasa kabul edildiğinde 1876 Anayasası tamamen yürürlükten kalkmıştır.
29 Ekim 1923'te 1921 Anayasası'nda ne değiştirilmiştir?
364 sayılı kanunla 1. maddeye "Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti cumhuriyettir" hükmü eklenmiş, Cumhurbaşkanlığı makamı ihdas edilerek devletin rejimi resmileştirilmiştir.
1921 Anayasası'nda temel hak ve özgürlükler neden yer almamıştır?
Olağanüstü kurtuluş savaşı dönemi yaşandığı için temel haklar 1924 Anayasası'na bırakılmıştır.
Birincil Arşiv Kaynakçası ve Yasal Zabıtlar
- Düstur, 3. Tertip, Cilt 1, s. 85-87 (85 Sayılı Kanun Metni).
- TBMM Zabıt Ceridesi, Cilt 7, İçtima 134, 20 Kanunusani 1337, s. 370-385.
- Prof. Dr. Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, Yapı Kredi Yayınları, s. 235-250.