Halkçılık İlkesi: Sınıfsız Toplum, Sosyal Adalet ve Milli Dayanışma

Kemalizm'in kurucu sacayaklarından biri olan Halkçılık, hem siyasal rejimin kaynağını hem de toplum düzeninin ahlaki ve hukuki ölçütünü belirleyen devrimci bir ilkedir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün mimarı olduğu Türk Devrimi; hanedanın, imtiyazlı saray aristokrasisinin, ağaların ve sömürücü oligarşinin yerine doğrudan Türk milletinin kendi kaderine hâkim olmasını temel amaç edinmiştir. Halkçılık; cumhuriyetçiliğin toplumsal içeriği, demokrasinin ise adalet ve eşitlik garantisidir.

Halkçılık İlkesinin Doğuşu ve 1920 Halkçılık Programı

Milli Mücadele'nin başlangıcında, henüz Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldıktan birkaç ay sonra, Mustafa Kemal Paşa tarafından 13 Eylül 1920 tarihinde Meclis Başkanlığı'na sunulan ve 18 Eylül'de Genel Kurul'da okunan “Halkçılık Programı Beyannamesi”, yeni devletin ilk yazılı anayasal taslağıdır (TBMM Zabıt Ceridesi, Cilt 4, İçtima 68, s. 165-171).

Bu beyannamenin 1. maddesinde devletin amacı şu şekilde ilan edilmiştir:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, hayat ve istiklalini kurtarmayı yegâne maksat bildiği halkı, emperyalizm ve kapitalizm tahakkümünden kurtararak idare ve hâkimiyetinin hakiki sahibi kılmak için vazife görür.”
— Mustafa Kemal Paşa (1920 Halkçılık Programı, TBMM Arşivi; Düstur, 3. Tertip, Cilt 1)

Bu tarihi belge, birkaç ay sonra kabul edilecek olan 20 Ocak 1921 tarihli ilk Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu'nun (1921 Anayasası) temelini teşkil etmiş ve 1. maddedeki meşhur “Hâkimiyet bilâkaydü şart milletindir” ilkesini doğurmuştur.

İmtiyazsız ve Sınıfsız Toplum: Solidarizm ve Mesleki Dayanışma

Atatürk'ün Halkçılık anlayışı, 19. ve 20. yüzyılın Batı kapitalizmindeki vahşi sınıf çatışmalarını da Marksist proletarya diktatörlüğünü de reddeder. Atatürk, Türk toplumunu birbirini boğazlayan düşman sınıflar şeklinde değil; işbölümü ve mesleki uzmanlaşma içerisinde birbirine muhtaç ve dayanışma halinde olan toplumsal unsurlar olarak tanımlamıştır (Prof. Dr. Afet İnan, Medeni Bilgiler, TTK Basımevi, 1969, s. 44-48).

Atatürk, 27 Ocak 1923 tarihinde İzmir'de halka hitaben yaptığı konuşmada bu dayanışmacı (solidarist) halkçılık anlayışını şu sözlerle ortaya koymuştur:

“Bizim halkımız menfaatleri birbirinden ayrılır sınıflar halinde değil; bilakis mevcudiyetleri ve çalışma neticeleri birbirine lazım olan sınıflardan ibarettir. Bu dakikada dinleyenlerim çiftçilerdir, sanatkârlardır, tüccarlardır ve ameledir. Bunların hangisi birbirinin muarızı olabilir? Çiftçinin sanatkâra, sanatkârın çiftçiye ve tüccara ve bunların hepsinin birbirine ve amele muhtaç olduğunu kim inkâr edebilir?”
— Gazi Mustafa Kemal Atatürk (Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II, TTK Basımevi, s. 86-88)

Halkçılık ilkesi, toplumda hiçbir zümreye, aileye, tarikata ya da sermaye grubuna ayrıcalık tanınmamasını, herkesin eşit hak ve fırsatlara sahip olmasını emreder. Nitekim 1924 Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu'nun 69. maddesinde yer alan “Türkler kanun nazarında müsavidirler. Tefrık, rütbe, nişan ve aile imtiyazları mülga ve memnudur” hükmü, bu anlayışın anayasal tescilidir.

Aşar Vergisinin Tasfiyesi ve Köylünün Kurtuluşu (552 Sayılı Kanun)

Cumhuriyet Halkçılığı, kuru bir slogan değil, köylünün ve yoksul halkın sırtındaki ekonomik prangaları kıran somut bir eylemdir. Osmanlı Devleti boyunca köylü, mahsulünün onda birini (ve çoğu zaman mültezimler aracılığıyla üçte birini) acımasızca devlete veren ezilmiş bir tabakaydı.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 17 Şubat 1925 tarihinde kabul edilen 552 sayılı Kanunile Aşar vergisini tamamen yürürlükten kaldırmıştır (Resmi Gazete, 25 Şubat 1925, Sayı: 68; resmigazete.gov.tr). Bu karar alındığında Aşar vergisi, genç devletin bütçe gelirlerinin tam %30'unu oluşturmaktaydı. Bütçenin üçte birini kaybetme pahasına köylüyü koruyan cumhuriyet hükümeti, “Köylü milletin efendisidir” ilkesinin samimi bir devlet politikası olduğunu ispatlamıştır.

Kemalist Halkçılık ile Diğer Toplum Sistemlerinin Karşılaştırma Matrisi

Aşağıdaki analitik tablo, Kemalist Halkçılık ilkesinin feodalite, liberal kapitalizm ve Marksist kolektivizmden ayrılan temel yapısal niteliklerini göstermektedir:

Kanun Önünde Eşitlik: Medeni Kanun ve Kadın Devrimi

Halkçılık ilkesinin en muazzam eseri, nüfusun yarısını oluşturan Türk kadınının kul ve tebaa statüsünden eşit yurttaş mertebesine yükseltilmesidir. 17 Şubat 1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Medeni Kanunu ile çok eşlilik yasaklanmış, mirasta ve mahkeme şahitliğinde kadın ve erkek eşit kılınmıştır (Resmi Gazete, 4 Nisan 1926, Sayı: 339).

Bunun ardından 3 Nisan 1930 tarihinde belediye seçimlerinde, 5 Aralık 1934 tarihli ve 2598 sayılı Kanun ile genel seçimlerde Türk kadınına milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır (Kadınlara Seçme ve Seçilme Hakkı Rehberi). Avrupa'nın önde gelen demokrasilerinden (Fransa 1944, İtalya 1945, İsviçre 1971) yıllar önce atılan bu adım, Kemalist Halkçılığın tavizsiz eşitlikçi felsefesinin dünyaya parmak ısırtan zaferidir.

Tarihsel Belge ve Araştırmacı Kaynakçası

Bu inceleme aşağıdaki birincil tarihsel metinler ve akademik araştırmalar ışığında hazırlanmıştır:

• Resmi Gazete: 552 Sayılı Âşârın İlgasına Dair Kanun (25 Şubat 1925, Sayı: 68).
• TBMM Zabıt Ceridesi: 13 Eylül 1920 Halkçılık Programı Metni, Cilt 4, İçtima 68, Ankara (tbmm.gov.tr).
• 1924 Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu Madde 69 (Kanun Önünde Eşitlik İlkesi; mevzuat.gov.tr).
• Prof. Dr. Afet İnan, Vatandaş İçin Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1969.
• Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II, TTK Basımevi, Ankara.