Atatürk ve Öğretmenlik: 24 Kasım Başöğretmenlik Hikayesi ve Millet Mektepleri Seferberliği

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, askeri zaferlerin hiçbir zaman kendi başına nihai bir kurtuluş sağlamayacağını, hakiki bağımsızlığın ancak ve ancak cehaletin zincirlerini kırmakla mümkün olacağını her fırsatta dile getirmiştir. Askeri ve siyasi dehasının ötesinde, kendisini her şeyden evvel bir muallim ve milletin aydınlanma rehberi olarak konumlandıran Atatürk, modern Türk ulus devletinin kurucu kolonlarını eğitim devrimiyle inşa etmiştir.

Cephede Başlayan Eğitim Seferberliği: 1921 Maarif Kongresi

Mustafa Kemal'in eğitime atfettiği yaşamsal ehemmiyetin en çarpıcı kanıtı, Kurtuluş Savaşı'nın en kritik dönemeçlerinden birinde sergilenmiştir. Yunan ordusunun Ankara sınırına doğru ilerlediği ve Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin getirdiği büyük buhran günlerinde, 15-21 Temmuz 1921 tarihleri arasında Ankara'da Darülmuallimin binasında I. Maarif Kongresi toplanmıştır (TBMM Hükümeti Maarif Vekaleti Arşivi, 1921; Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, Cilt 3, TTK Basımevi, s. 542).

Savaş meydanında top seslerinin yankılandığı bir ortamda kongrenin ertelenmesini teklif eden heyete karşı Mustafa Kemal Paşa şu tarihi yanıtı vermiştir:

“Hayır, ertelemeyiniz! Cahilliğe karşı açılan savaş, düşmana karşı açılan savaştan daha az mühim değildir. Toplantıya katılacağım ve açış konuşmasını bizzat yapacağım.”
— Mustafa Kemal Atatürk (Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II, TTK Basımevi, s. 16-19)

Kongrede kadın ve erkek öğretmenler ilk kez aynı salonda bir araya gelmiş, yeni kurulacak bağımsız devletin milli ve ilmi eğitim programının temelleri atılmıştır. Bu vizyon, saltanat ve hilafetin ürettiği tebaa anlayışının yerine aklı hür, vicdanı hür cumhuriyet yurttaşını yetiştirme hedefinin ilk resmi manifestosudur.

1353 Sayılı Kanun ve Millet Mektepleri Talimatnamesi

Cumhuriyetin ilanından sonra eğitim alanında gerçekleştirilen en köklü hamle, şüphesiz yazı ve alfabe devrimidir.1 Kasım 1928 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile bin yıllık Arap alfabesi yerine Latin kökenli Yeni Türk Alfabesi kabul edilmiştir (Resmi Gazete, 3 Kasım 1928, Sayı: 1030; resmigazete.gov.tr).

Yeni alfabenin kabulü bir amaç değil, halkın tamamını hızla okuryazar kılmak için zorunlu bir araçtı. Nüfusun ezici çoğunluğunun okuma yazma bilmediği bir ülkede sadece okul çağındaki çocukları eğitmek yeterli olamazdı. Yetişkin yurttaşları içine alacak kitlesel bir seferberlik şarttı. Bu maksatla Bakanlar Kurulu, 11 Kasım 1928 tarihinde“Millet Mektepleri Teşkilatı Talimatnamesi”ni kabul etmiştir.

Talimatnamenin 24 Kasım 1928 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 4. maddesinde açıkça şu hüküm yer almaktadır:

“Bu teşkilatın Reisi ve Millet Mektepleri'nin Umumi Başmuallimi, Türkiye Cumhuriyeti Reisi Gazi Mustafa Kemal Hazretleridir.”
— Millet Mektepleri Talimatnamesi, Madde 4 (Düstur, 3. Tertip, Cilt 10, s. 74-81)

Böylece bir devlet başkanı, sembolik bir paye olarak değil, fiilen sınıfa girip halkına ders verecek bir başöğretmen sıfatıyla kanunen tescil edilmiştir. Bu karar, cumhuriyetin devlet anlayışında eğitimin en yüksek devlet görevi olduğunu dünyaya ilan etmiştir.

Gülhane Parkı'ndan Anadolu'ya: Karatahta Başında Bir Devlet Başkanı

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, henüz kanun çıkmadan önce dahi yaz aylarında Anadolu'yu ve Rumeli'yi karış karış dolaşmaya başlamıştı. 9-10 Ağustos 1928 gecesi Sarayburnu Parkı'nda toplanan kalabalığa yeni harfleri ilk kez tanıtan Gazi, elinde tebeşir ve tahtayla halkın arasına girmiştir (Prof. Dr. Afet İnan, Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları, TTK Basımevi, 1969, s. 214).

Tekirdağ'dan Kayseri'ye, Sivas'tan Samsun'a kadar şehir meydanlarında, kahvehanelerde ve köy odalarında karatahta kurduran Atatürk, köylülerin, subayların, memurların ve gençlerin karşısına bir öğretmen sabır ve şefkatiyle geçmiş; tebeşiri ellerine vererek heceletmiş, harfleri öğretmiştir.

Tarihte hiçbir hükümdar veya cumhurbaşkanı, halkına okuma yazma öğretmek üzere kara tahtanın başına bizzat geçmemiştir. Atatürk'ün bu tavrı, Kemalist Devrim'in elitist değil, tabandan tavana yayılan halkçı ve eşitlikçi karakterinin en somut temsilidir.

Millet Mektepleri ve Okuma Yazma Seferberliği Karşılaştırma Matrisi

Aşağıdaki analitik matris, 1928 Millet Mektepleri hamlesinin hedeflerini, kurumsal yapısını ve elde edilen somut sonuçları net verilerle ortaya koymaktadır:

Fikri Hür, Vicdanı Hür Nesiller: Öğretmenlik Mesleğine Biçilen Tarihi Rol

Atatürk'ün öğretmenlere hitap ederken kullandığı üslup, cumhuriyetin geleceğini bürokratlara veya orduya değil, doğrudan öğretmenlerin ellerine bıraktığının kanıtıdır. 25 Ağustos 1924'te Muallimler Birliği Kongresi'nde yaptığı tarihi konuşmada dile getirdiği şu prensip, cumhuriyet pedagojisinin temel esası haline gelmiştir:

“Muallimler! Yeni nesli, cumhuriyetin fedakâr muallim ve mürebbileri, sizler yetiştireceksiniz. Ve yeni nesil sizin eseriniz olacaktır. Eserin kıymeti, sizin maharetiniz ve fedakârlığınızın derecesiyle mütenasip bulunacaktır. Cumhuriyet; fikren, ilmen, fennen, bedenen kuvvetli ve yüksek seciyeli muhafızlar ister. Yeni nesli bu nitelik ve kabiliyette yetiştirmek sizin elinizdedir.”
— Mustafa Kemal Atatürk (Atatürk'ün Maarife Ait Direktifleri, Maarif Basımevi, 1939, s. 35)

Atatürk, öğretmenlerin ekonomik ve toplumsal statüsünü en üst düzeyde tutmak amacıyla dönemin Maliye Bakanı'na“Milletvekili maaşları öğretmen maaşlarını geçmesin” talimatını vermiş; öğretmeni toplumun en saygın ve imtiyazlı aydın gücü olarak onurlandırmıştır.

Tarihsel Belge ve Araştırmacı Kaynakçası

Bu inceleme aşağıdaki birincil arşiv belgeleri, mevzuat metinleri ve akademik kaynaklar referans alınarak hazırlanmıştır:

• Millet Mektepleri Teşkilatı Talimatnamesi, Resmi Gazete Tarih: 24 Kasım 1928, Sayı: 1048.
• 1353 Sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun, Düstur, 3. Tertip, Cilt 10, s. 3-8 (mevzuat.gov.tr).
• Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
• Afet İnan, Vatandaş İçin Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1969.
• Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, Cilt 3 (1921), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
• İstatistik Umum Müdürlüğü, Maarif İstatistikleri (1928-1937), Başvekalet Matbaası, Ankara, 1938.